Przenoszenie całych miejscowości w inne miejsce nie jest wyłącznie historią dawnych decyzji królewskich. Takie operacje przeprowadza się również współcześnie, najczęściej z powodu budowy zbiorników przeciwpowodziowych, eksploatacji złóż naturalnych lub zagrożenia bezpieczeństwa mieszkańców. Czasami powstaje nowa wieś z zachowanym układem ulic, szkołą, kościołem i cmentarzem. Innym razem dotychczasowa społeczność zostaje rozproszona, a jej dawne domy znikają pod wodą lub ustępują miejsca inwestycji przemysłowej.
Przeniesienie miejscowości oznacza znacznie więcej niż przeprowadzkę mieszkańców. Trzeba przygotować nowe działki, wybudować drogi, zapewnić dostęp do kanalizacji, energii elektrycznej i usług publicznych, a także rozwiązać problem cmentarzy, zabytków oraz wspólnej przestrzeni. Historia Nieboczów, Nieszawy i szwedzkiej Kiruny pokazuje, jak różne mogą być przyczyny i skutki takich przedsięwzięć.
Nieboczowy – wieś przeniesiona z powodu budowy zbiornika przeciwpowodziowego
Jednym z najbardziej interesujących współczesnych przykładów w Polsce są Nieboczowy w województwie śląskim, w gminie Lubomia. Miejscowość musiała opuścić dotychczasowe położenie ze względu na budowę zbiornika przeciwpowodziowego Racibórz Dolny na Odrze. Teren, na którym znajdowała się wieś, został przeznaczony pod inwestycję hydrotechniczną.
Przesiedlenie objęło około 700 osób i 250 rodzin z dwóch miejscowości: Nieboczów i Ligoty Tworkowskiej. Nie oznaczało jednak, że obie wsie odtworzono w nowych lokalizacjach. W przypadku Nieboczów zdecydowano się na zbudowanie całej miejscowości od podstaw. Mieszkańcy Ligoty Tworkowskiej rozproszyli się natomiast po okolicznych miejscowościach, przede wszystkim na terenie gminy Lubomia.
Nowe Nieboczowy powstały około 10 km od poprzedniej lokalizacji, na terenie położonym mniej więcej 30 metrów wyżej. Zajmują około 37 hektarów. W ramach inwestycji przygotowano między innymi:
- 42 budynki jednorodzinne dla przesiedlanych mieszkańców;
- ponad 4 km nowych dróg;
- kanalizację sanitarną i oczyszczalnię ścieków;
- sieć energetyczną i gazową;
- nowy kościół, przedszkole i dom kultury;
- remizę Ochotniczej Straży Pożarnej;
- obiekty sportowe, boisko, park, plac zabaw i skatepark.
Szczególnie trudnym elementem było przeniesienie cmentarza. Zlikwidowanie starego miejsca pochówku wymagało przeprowadzenia odpowiednich prac i przygotowania nowej nekropolii wraz z kaplicą. Zachowanie pamięci o zmarłych potraktowano jako część całego procesu, a nie dodatkowe zadanie pozostawione na koniec.
Budowa nowej wsi zakończyła się w 2019 roku. Stare Nieboczowy zostały natomiast zlikwidowane w związku z przygotowaniem terenu pod zbiornik.
Dlaczego zdecydowano się na tak kosztowne rozwiązanie? W tym przypadku pozostawienie zabudowy w dotychczasowym miejscu kolidowałoby z podstawową funkcją zbiornika. Rozważano również wariant ochrony wsi wałami przeciwpowodziowymi, ale nie został on uznany za możliwy do realizacji.
To ważne kryterium przy podobnych decyzjach. Przeniesienie całej miejscowości ma sens, gdy inwestycja wymaga wykorzystania konkretnego terenu, a zabezpieczenie istniejącej zabudowy nie zapewnia odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa lub jest technicznie niewykonalne. Jeżeli natomiast zagrożenie można skutecznie ograniczyć przez budowę wałów, podwyższenie terenu czy modernizację infrastruktury, likwidowanie całej wsi może być niepotrzebne.
Przypadek Nieboczów pokazuje też ograniczenia takiego rozwiązania. Nowa infrastruktura nie gwarantuje, że wszyscy dawni mieszkańcy zechcą zamieszkać razem w nowym miejscu. Część osób wybiera odszkodowanie i samodzielnie organizuje sobie życie gdzie indziej. Dlatego odtworzenie zabudowy nie zawsze oznacza odtworzenie całej dawnej społeczności.
Nieszawa – miasto przeniesione o 32 kilometry z decyzji króla
Historia Nieszawy w województwie kujawsko-pomorskim jest zupełnie inna. Tutaj przyczyną przeniesienia nie była powódź, kopalnia ani budowa infrastruktury. Zadecydował konflikt polityczny i gospodarczy, w którym istotną rolę odegrała rywalizacja z Toruniem o kontrolę nad handlem wiślanym.
Nieszawa ma wyjątkową historię, ponieważ miasto było lokowane w kilku różnych miejscach. Pierwsza osada powstała w 1228 roku na terenie dzisiejszej Małej Nieszawki, około 4 km od Torunia. W 1424 roku Władysław Jagiełło założył Nową Nieszawę naprzeciwko Torunia. Miejscowość szybko się rozwijała, korzystając z położenia przy ważnym szlaku handlowym.
Problem polegał na tym, że Nieszawa zaczęła konkurować z Toruniem. Kupcy z nowego miasta przejmowali część handlu między Krakowem a Gdańskiem, który wcześniej przechodził przez toruński ośrodek.
W 1431 roku Nowa Nieszawa została zdobyta i spalona przez mieszczan toruńskich wspieranych przez oddziały krzyżackie. Miasto odbudowano, ale konflikt gospodarczy nie zniknął.
Przełom nastąpił podczas wojny trzynastoletniej. Mieszczanie toruńscy, wykorzystując swoje znaczenie i udział w działaniach wojennych, uzyskali od Kazimierza Jagiellończyka przywilej nakazujący zburzenie Nieszawy i przeniesienie jej w inne miejsce.
24 września 1460 roku król wydał dokument określający położenie i prawa nowego miasta. Nieszawę przeniesiono około 32 km w górę Wisły, na teren wsi Roskidalino. Przesiedlenie mieszkańców wraz z dobytkiem przeprowadzono w latach 1460–1462.
Jesienią 1462 roku likwidacja starego miasta była już zakończona. Na dotychczasowym terenie pozostały ruiny zamku dybowskiego i niewielki fragment zabudowy z uliczką prowadzącą do Wisły. Nowa lokalizacja dała początek trzeciej Nieszawie, która istnieje do dziś.
Ten przykład pokazuje, że przeniesienie miejscowości nie zawsze wynika z konieczności technicznej. W przeszłości decyzje administracyjne i polityczne mogły całkowicie zmieniać położenie miast, nawet jeżeli ich mieszkańcy nie mieli realnego wpływu na przebieg wydarzeń.
Czy takie rozwiązanie miałoby sens współcześnie? Wyłącznie w sytuacji, gdy dotychczasowa lokalizacja nie zapewniałaby możliwości bezpiecznego i normalnego funkcjonowania, a nowa oferowałaby odpowiednie warunki do życia. Przenoszenie miejscowości w celu wyeliminowania konkurencji gospodarczej byłoby przykładem decyzji, której koszty społeczne trudno uzasadnić.
Historia Nieszawy przypomina również, że samo wyznaczenie nowego miejsca nie wystarcza. Mieszkańcy potrzebują dostępu do handlu, dróg, usług i miejsc pracy. Bez tego nawet prawidłowo zaplanowana lokalizacja może nie zapewnić miastu wcześniejszej pozycji gospodarczej.
Kiruna – szwedzkie miasto przenoszone etapami z powodu kopalni
Jednym z najbardziej spektakularnych współczesnych przedsięwzięć tego rodzaju jest Kiruna w północnej Szwecji. Miasto powstało w związku z wydobyciem rudy żelaza, ale rozwój kopalni doprowadził do sytuacji, w której dalsza eksploatacja zaczęła zagrażać istniejącej zabudowie.
Problemem są deformacje gruntu związane z podziemnym wydobyciem surowca. Wraz z pogłębianiem kopalni obszar wpływu eksploatacji rozszerza się, powodując konieczność wyłączenia kolejnych terenów z użytkowania.
W 2004 roku rozpoczęto przygotowania do przeniesienia części miasta. Nie zdecydowano się na jednorazową likwidację całej Kiruny. Zamiast tego przyjęto wieloletni plan stopniowego przenoszenia centrum, infrastruktury i wybranych budynków.
Nowe centrum miasta otwarto jesienią 2022 roku. Powstało około 3 km na wschód od starego centrum. Część budynków przeznaczono do rozbiórki, inne postanowiono zachować, przenosząc je w całości.
Najbardziej znanym przykładem jest zabytkowy kościół w Kirunie, oddany do użytku w 1912 roku. Zamiast go rozebrać, zdecydowano się na przewiezienie całej konstrukcji w nowe miejsce.
Operacja odbyła się 19–20 sierpnia 2025 roku. Kościół:
- ważył dokładnie 672,4 tony;
- miał około 40 metrów szerokości;
- został przewieziony w całości, bez rozbierania konstrukcji;
- pokonał trasę długości około 5 km;
- dotarł na teren pomiędzy cmentarzem a nowym centrum miasta.
Do transportu wykorzystano specjalistyczną platformę, a konstrukcję przygotowano do podniesienia przy użyciu urządzeń hydraulicznych i stalowych belek. Wieżę dzwonniczą przewieziono osobno 26 sierpnia 2025 roku.
Do końca 2025 roku w Kirunie przeniesiono około 30 budynków. Osiem obiektów zabytkowych przetransportowano w samym 2025 roku, w tym kościół.
Na tym jednak zmiany się nie kończą. Zaktualizowana w 2025 roku prognoza deformacji gruntu wykazała, że dalsza eksploatacja kopalni obejmie dodatkowo około 2700 domów i nieruchomości oraz 6000 mieszkańców. Rozszerzony proces transformacji miejskiej zaplanowano na kolejne 10 lat.
Kiruna pokazuje, kiedy przenoszenie pojedynczych budynków jest lepszym rozwiązaniem niż ich wyburzanie. Ma to sens przede wszystkim w przypadku obiektów o dużej wartości historycznej, których konstrukcja pozwala na bezpieczne podniesienie i transport. Nie każdy budynek można jednak uratować w ten sposób. Ograniczeniem są stan techniczny, masa, geometria konstrukcji, dostępność trasy oraz koszty przygotowania całej operacji.
Przenoszenie całego miasta etapami ma jeszcze jedną zaletę: mieszkańcy nie muszą jednocześnie opuszczać wszystkich dotychczasowych domów i miejsc pracy. Można stopniowo uruchamiać nowe dzielnice, przenosić usługi i ograniczać ryzyko nagłego paraliżu lokalnego życia.
Nie oznacza to jednak, że proces przebiega bezproblemowo. Wieloletnie roboty budowlane, zmiany układu komunikacyjnego, konieczność zmiany adresu i niepewność dotycząca kolejnych obszarów objętych deformacjami są poważnym obciążeniem dla mieszkańców. Dodatkowo nie wszystkie historyczne elementy miasta można fizycznie przenieść. Część dawnej zabudowy bezpowrotnie znika.
FAQ – najczęstsze pytania o przenoszone miejscowości
Czy można przenieść całą wieś w inne miejsce?
Tak. Nieboczowy są przykładem miejscowości odtworzonej od podstaw, wraz z domami, drogami, kościołem, przedszkolem i cmentarzem. Nie oznacza to jednak, że każdy mieszkaniec musi wybrać nową lokalizację.
Czy przeniesiona miejscowość zachowuje swoją nazwę?
Może zachować nazwę i lokalną tożsamość, czego przykładem są Nieboczowy. Zależy to jednak od decyzji administracyjnych i sposobu przeprowadzenia całego procesu.
Jak daleko przenosi się miejscowości?
Nie ma jednej obowiązującej odległości. Nowe Nieboczowy powstały około 10 km od poprzedniej lokalizacji, natomiast Nieszawę przeniesiono o około 32 km w górę Wisły. Decydują dostępność odpowiedniego terenu, warunki geologiczne, infrastruktura i przeznaczenie nowej lokalizacji.
Czy zabytkowe budynki można przenieść bez rozbierania?
Tak, jeśli pozwala na to ich konstrukcja i stan techniczny. Kościół w Kirunie przewieziono w całości, wykorzystując specjalistyczny sprzęt hydrauliczny i transportowy. Takie operacje wymagają jednak szczegółowych przygotowań i nie nadają się do każdego obiektu.
Przy analizowaniu planowanej relokacji miejscowości pierwszym krokiem powinno być sprawdzenie dokładnych granic inwestycji lub obszaru zagrożenia. Dopiero na tej podstawie można ocenić, czy wystarczy zabezpieczenie istniejącej zabudowy, czy konieczne jest przeniesienie mieszkańców. Kolejny etap to wybór nowego terenu i sprawdzenie dostępu do dróg, kanalizacji, energii, szkół oraz usług publicznych. Największym błędem jest podejmowanie decyzji o likwidacji dotychczasowej zabudowy, zanim zostanie realnie przygotowana infrastruktura w nowym miejscu.
Więcej na: https://po-polsce.pl
